Niepodległościowe losy pocztowców. Droga z trzech zaborów do Poczty Polskiej

Urodzeni pod władzą trzech zaborców, którzy podzielili Polskę między siebie - Rosji, Austro-Węgier i Niemiec. Każdy z tych pocztowców miał wyjątkową drogę zawodową, w której tle były przełomowe wydarzenia historii XX wieku. Jeden walczył w powstaniu śląskim, drugi był działaczem niepodległościowym i społecznym, trzeci został posłem na Sejm. Łączyła ich miłość do Polski i miejsce pracy - Poczta Polska. Trzy odnalezione sylwetki, spośród tysięcy pracowników odradzającej się Poczty Polskiej.

Zakładowe archiwum Poczty Polskiej to niezwykle cenne dziedzictwo. Zbiór tysięcy dokumentów będących świadectwem historii rozwoju narodowego operatora pocztowego. Z okazji Narodowego Święta Niepodległości przedstawiamy historie pracowników Poczty Polskiej, których teczki osobowe zachowały się w archiwum. Warto poznać skomplikowane losy pocztowców, ich życiorysy i przebieg służby.

Zygmunt Gawroński (1893-1935) - naczelnik urzędu, działacz niepodległościowy i społeczny

Wychował się w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych - był wnukiem Sybiraka oraz bratem żołnierza Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera. Swoją drogę zawodową rozpoczął pod zaborem rosyjskim jako 17-letni praktykant w urzędzie pocztowym w Bielsku (miejscowości położonej między Płockiem a Sierpcem). W tym okresie zaangażował się w podziemną działalność Organizacji Bojowej PPS - Frakcji Rewolucyjnej. Przeprowadził rozpoznanie i ustalił, że raz w tygodniu trasą przez Bielsk kursuje konwój z pieniędzmi. Przekazane przez niego informacje pozwoliły na zaplanowanie i przeprowadzenie 9 czerwca 1910 roku pod wsią Zbójno głośnej akcji ekspropriacyjnej podczas której bojowcy zarekwirowali aż pół miliona rubli.

Podczas I wojny światowej został ewakuowany w głąb Rosji, gdzie pracował w tamtejszych urzędach. W 1917 roku zdał egzamin zawodowy na mechanika telegrafów. Po powrocie do odrodzonej Ojczyzny kontynuował karierę w łączności. Służył m.in. jako kontroler w Równem oraz kierownik budowy obwodu telefonicznego Brześć-Włodawa. W latach 1927–1933 pełnił funkcję naczelnika Urzędu Teletechnicznego w Radomiu, mieszczącego się przy ulicy Malczewskiego 5. W tym okresie mieszkał w podradomskiej Jedlni-Letnisku. W 1934 roku ponownie przeniósł się na Wołyń, podejmując pracę w Urzędzie Teletechnicznym w Równem.

W niepodległej Polsce dał się poznać jako człowiek głęboko zaangażowany społecznie i politycznie po stronie obozu piłsudczyków. Należał do Związku Teletechników oraz radomskiego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Aktywnie włączał się w inicjatywy proobronne, blisko współpracując z dowództwem stacjonującego w Radomiu 72 Pułku Piechoty - m.in. przy organizacji ćwiczeń obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej jesienią 1930 roku. Za wybitne zasługi w pracy na rzecz odzyskania suwerenności został w 1933 roku odznaczony Krzyżem Niepodległości. Zmarł 20 października 1935 roku w Otwocku w wieku 42 lat.

Franciszek Sieradzki (1885-1942) - działacz związkowy i poseł na Sejm RP

Franciszek Sieradzki rozpoczął pracę na poczcie jeszcze w okresie monarchii austro-węgierskiej - w 1909 roku. Jak wynika z jego dokumentów pracowniczych, 1 listopada 1918 rozpoczął służbę w polskiej poczcie.

„Republice Polskiej wierności dochować, Narodowi Polskiemu z całej siły wiernie służyć, wszystkich obywateli kraju w równem mając zachowaniu, przepisów prawa strzedz pilnie, obowiązki urzędu mego spełniać gorliwie codziennie, polecenia przełożonych wykonywać dokładnie, tajemnicy urzędowej dochować…” - czytamy w tekście przysięgi złożonej w Urzędzie Pocztowym i Telegraficznym w Chrzanowie.

W latach 1918-1921 brał czynny udział w walkach o niepodległość i utrzymanie granic odrodzonej Rzeczypospolitej. Przez całe życie pozostawał silnie zaangażowany w działalność społeczno-polityczną. 14 kwietnia 1929 roku objął funkcję prezesa Koła Związku Pracowników Poczt, Telegrafów i Telefonów w Rzeszowie – na stanowisko to wybierano go ponownie w dwóch kolejnych latach. Angażował się również w pomoc potrzebującym, zasiadając w rzeszowskim Komitecie dla Bezrobotnych.

W 1930 roku z sukcesem kandydował do Sejmu III kadencji z trzeciego miejsca listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR, lista nr 1) w rzeszowskim okręgu wyborczym nr 47. Od 1 stycznia 1931 roku jego biuro poselskie mieściło się przy ul. Sokoła 10. Rok później został wiceprezesem Związku Strzeleckiego powiatu rzeszowskiego. Wykazywał się także szczególną aktywnością w Oddziale Pocztowym Związku Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego. Bogata historia drogi zawodowej i społecznej Franciszka Sieradzkiego zachowała się w licznych dokumentach z tamtego okresu.

Po wybuchu II wojny światowej i fali aresztowań Franciszek Sieradzki został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, do którego trafił 14 kwietnia 1942 roku. Zarejestrowano go tam jako więźnia o numerze 29646. Po czterech miesiącach obozowej udręki, 12 sierpnia 1942 roku, został zamordowany poprzez wstrzyknięcie fenolu w serce. Zginął w grupie 50 wyselekcjonowanych, chorych więźniów. W chwili śmierci miał 56 lat.

Jan Tomys (ur. 1896) - pocztowiec i powstaniec śląski

Jan Tomys od 18 sierpnia 1919 roku do 4 maja 1921 roku pracował w pruskim urzędzie pocztowym w Oleśnie (niem. Rosenberg). Swoją karierę zawodową w charakterze listonosza rozpoczął tam zaraz po powrocie ze służby w niemieckiej armii cesarskiej.

Oprócz pracy zarobkowej angażował się w polski ruch niepodległościowy – wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska oraz wziął czynny udział w III powstaniu śląskim (walcząc od 4 maja 1921 roku aż do momentu wycofania wojsk z obszaru plebiscytowego w lipcu tamtego roku).

Po III powstaniu śląskim Olesno nie dołączyło do Rzeczypospolitej. Po oficjalnym podziale Śląska Jan Tomys osiedlił się na stałe w Lublińcu, gdzie do września 1939 roku pełnił służbę w Obwodowym Urzędzie Pocztowo-Telekomunikacyjnym. Był również aktywnym członkiem Związku Powstańców Śląskich.

W jednym z dokumentów powstałym już po II wojnie światowej czytamy: „Po powstaniu uchodziłem z Olesna i ukrywałem się aż do objęcia Górnego Śląska przez władze Polskie. Od 19.6.1922 r. do 1.9.1939 pracowałem w Urzędzie Pocztowym w Lublińcu. Od 1.9.1939 r. uchodziłem z Lublińca i ukrywałem się przed okupantem.” - pisał w swoim życiorysie Jan Tomys.

Niestety wkrótce został aresztowany przez Niemców i uwięziony w Radomiu, po zwolnieniu z więzienia do końca wojny pracował jako robotnik w Gliwicach i Bytomiu. Koniec II wojny światowej oznaczał dla niego powrót do pracy w poczcie, gdzie służył aż do przejścia na rentę w 1960 roku. W zachowanej w aktach osobowych opinii z 1955 r. na temat jego pracy przełożeni podkreślali jego zaangażowanie i sumienne wykonywanie obowiązków pomimo uszczerbku na zdrowiu doznanego w trakcie wojny.

WIDEO: Jerzy Woźniak z Archiwum Zakładowego Poczty Polskiej o roli pocztowców w odrodzeniu się Niepodległej