Pocztowa historia łączenia Niepodległej. Rola pocztowców w odradzaniu się państwa polskiego

W listopadzie 1918 roku, po 123 latach zaborów, Polska odzyskała niepodległość. Urzędnicy pocztowi odegrali fundamentalną rolę w tym procesie. Przejęcie placówek oraz infrastruktury komunikacyjnej z rąk okupantów stało się jednym z filarów suwerenności odradzającej się II Rzeczypospolitej. Obchodzona właśnie 108. rocznica tych wydarzeń to doskonała okazja, aby przypomnieć te niezwykłe karty historii.

Walka o wolność przed i po 11 listopada

Choć w każdym z trzech zaborów polska administracja pocztowa formowała się w odmiennych warunkach, proces ten spajało, w wielu przypadkach, wcześniejsze zaangażowanie pracowników w działalność podziemną. Pocztowcy zasilali struktury konspiracyjne jeszcze przed wybuchem Wielkiej Wojny (m.in. w Organizacji Bojowej PPS), a w czasie konfliktu masowo działali w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW).

Losy pochodzących z różnych zaborów pocztowców oraz ich trudną drogę do pracy dla Niepodległej opisujemy w tekście, który powstał na podstawie zachowanych w archiwum Poczty Polskiej dokumentów pracowniczych. Przedstawiamy w nim historie trzech pocztowców:  Jana Tomysa, Franciszka Sieradzkiego i Zygmunta Gawrońskiego. Każdy z nich urodził się w innym zaborze. Jeden w pruskim, drugi w austriackim, a trzeci w rosyjskim. Każdy z nich zaczynał jako szeregowy pracownik, by później awansować - już w strukturach polskiej poczty - dzięki swemu zaangażowaniu i ciężkiej pracy. Jeden walczył w powstaniu śląskim, drugi był działaczem niepodległościowym i społecznym, a trzeci został posłem na Sejm RP.

Pierwsze formalne kroki ku niezależności podjęto jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem niepodległości. Odzyskiwanie niepodległości było procesem stopniowym i złożonym, a data 11 listopada ma charakter symboliczny. Z dokumentów wynika, że w wielu miejscach „przejście poczt i telegrafu w polskie ręce” było szykowane już we wcześniejszych miesiącach.

W archiwum Poczty Polskiej znajduje się m.in. wniosek datowany już na 24 września 1918, pisany przez urzędnika pocztowego z Końskich do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w którym Wacław Laurman prosi o to, by po przejęciu poczty przez polskie władze "zamianowano go" - czyli oficjalnie powołano na posadę w miejscowym urzędzie pocztowym.

Dzień 11 listopada 1918 r. nie zakończył walki. Konflikty zbrojne związane z kształtowaniem granic państwa trwały aż do 1921 r. W tym okresie pocztowcy masowo ruszali na front, służąc w Poczcie Polowej Wojska Polskiego oraz wspierając armię jako kurierzy i telegrafiści podczas wojny polsko-bolszewickiej. Walczyli też w powstaniach śląskich i wielkopolskim.

Trudne początki i scalanie trzech zaborów

Odrodzenie państwa oznaczało konieczność natychmiastowego stworzenia jednolitego systemu łączności. Polscy urzędnicy - wspierani przez członków lokalnych komitetów obywatelskich i organizacji niepodległościowych - przejmowali budynki poczt, telegrafów i telefonów w Warszawie, Krakowie, Lublinie czy Lwowie. Zrzucano obce godła, a w dawnych urzędach zaborczych uruchamiano polską obsługę mieszkańców.

Było to zadanie o ogromnej skali. Na ziemiach polskich funkcjonowały aż trzy zupełnie różne organizmy pocztowe, odziedziczone po rządach zaborców - Rosji, Prus i Austrii. Różniły się niemal wszystkim: strukturą, taryfami, wyposażeniem technicznym, przepisami, a nawet językiem dokumentacji. Scalenie tysięcy kilometrów linii telegraficznych, taboru, urządzeń i personelu w spójny system wymagało tytanicznej pracy, która trwała w latach 1918-1920.

Pierwszy minister i symbole suwerenności

Kluczowym krokiem na drodze do centralizacji było powołanie 18 listopada 1918 r. Ministra Poczt i Telegrafów. Został nim Tomasz Arciszewski, jeden z najbliższych i najbardziej zaufanych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Formalne usankcjonowanie nowego resortu nastąpiło na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 5 lutego 1919 r. Z kolei już 1 maja odrodzone państwo zostało przyjęte do Światowego Związku Pocztowego (UPU).

Początkowo nowa administracja mierzyła się ze skrajnym brakiem własnych formularzy, stempli i oznaczeń. W pierwszych tygodniach stosowano rozwiązanie awaryjne: na znaczki niemieckie i austriackie nanoszono polskie nadruki „Poczta Polska”. Za pierwszą emisję znaczków pocztowych uznaje się czteroznaczkową serię przedrukową, znaną jako pierwsze wydanie warszawskie, wprowadzoną do obiegu 17 listopada 1918 roku. Przełom nastąpił w grudniu 1918 r., kiedy wydano pierwszy oryginalny, polski znaczek pocztowy przedstawiający Orła Białego na tarczy heraldycznej. Powstawały także lokalne emisje i tymczasowe kasowniki, które dziś stanowią bezcenne świadectwa epoki. 

Od chaosu do nowoczesnego przedsiębiorstwa

Intensywny proces unifikacji przyniósł efekty w marcu 1922 r., gdy wprowadzono jednolity statut organizacyjny Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Przy Poczcie wyrastały też kolejne instytucje: Pocztowa Kasa Oszczędności (PKO) czy Muzeum Pocztowo-Telegraficzne.

Kilka lat później, w 1928 r., powołano państwowe przedsiębiorstwo Polska Poczta, Telegraf i Telefon (PPTiT). Instytucja, która jeszcze niedawno walczyła z powojennym chaosem, zaczęła działać jak nowoczesna firma. Uruchomiono też nowoczesne zaplecze techniczne obsługujące dynamicznie rozwijającą się sieć telefoniczną i telegraficzną. Polska nie tylko odbudowywała to, co utraciła, ale tworzyła od podstaw infrastrukturę na światowym poziomie.

Poczta II RP w liczbach

Jesienią 1918 roku w kraju wykuwającym swoje granice to właśnie Poczta połączyła obywateli. Dała im nie tylko sprawną wymianę informacji, ale przede wszystkim poczucie wspólnoty i nadziei na silną, niepodległą przyszłość. Co fascynujące, wystarczyło ledwie kilka lat, by Poczta Polska - obok kolei - stała się jednym z fundamentów gospodarki II RP.

Skala rozwoju instytucji w dwudziestoleciu międzywojennym imponuje nawet dziś. W 1920 roku w kraju działało ponad 3,7 tys. placówek pocztowych (urzędów pocztowych oraz agencji i pośrednictw). Dziesięć lat później było ich już prawie 4,5 tysiąca, a tuż przed wybuchem II wojny światowej liczba ta przekroczyła 5 tysięcy. Równolegle rosło zatrudnienie. W 1920 r. Poczta dawała pracę około 25 tys. osób, a w 1939 r. załoga liczyła ponad 50 tys. osób. Wszyscy mieli pełne ręce roboty - w 1923 roku Polacy nadali ponad 670 mln listów, a już w 1929 r. liczba ta zbliżyła się do niemal miliarda. Poczta obsługiwała również paczki, przekazy pieniężne, telegramy oraz wypłaty rent i emerytur. 

Bezcenne archiwalia pocztowe

Niezwykłe, często dramatyczne losy przedwojennych pocztowców dokumentują akta personalne zachowane w Archiwum Poczty Polskiej. To unikalne źródło historyczne i bezcenny zapis epoki. Ponieważ Poczta Polska jest ich pierwszym depozytariuszem, a dokumenty te nie były dotąd szeroko badane przez historyków, stanowią one wyjątkową, nienaruszoną bazę do przyszłych analiz naukowych.  

WIDEO: Jerzy Woźniak z Archiwum Zakładowego Poczty Polskiej o roli pocztowców w odrodzeniu się Niepodległej