Telegrafistka, bez której nie było rozkazów i listonosz, który chwycił za broń
Ludzkie historie zapisane w teczkach osobowych Archiwum Poczty Polskiej oraz zawarte tam dokumenty dostarczają ważnej wiedzy na temat przełomowych dla naszego kraju wydarzeń. To tam odnajdujemy też ślady pocztowców, którzy 105 lat temu nie tylko roznosili listy i obsługiwali telegrafy, lecz także walczyli o polską przyszłość Górnego Śląska.
Z okazji 105. rocznicy zakończenia Powstań Śląskich – momentu, w którym trud walki zmienił się w zwycięski pokój i powrót Śląska do Polski – prezentujemy historie o odwadze i misji służby zapisane w archiwach.
Gdy ważyły się losy Śląska
W latach 1919–1921 mieszkańcy Górnego Śląska trzykrotnie sięgnęli po broń, walcząc o przyłączenie regionu do odrodzonej Polski:
- I Powstanie Śląskie: sierpień 1919 r.
- II Powstanie Śląskie: sierpień 1920 r.
- III Powstanie Śląskie: maj–lipiec 1921 r.
Zrywy te w połączeniu z plebiscytem doprowadziły do podziału Górnego Śląska i włączenia jego uprzemysłowionej części do Polski w 1922 r.
W tym czasie urzędnicy pocztowi odgrywali kluczową rolę w łączności, wywiadzie i logistyce. Archiwalne teczki osobowe pokazują, że nie była to tylko rola symboliczna – często decydowała o powodzeniu działań.
Łączność miała twarz kobiety
Matylda Strzelczyk – telegrafistka, bez której nie było rozkazów
Z archiwum: w dokumentach figuruje jako „oddelegowana za zgodą Komisariatu Plebiscytowego”.
Urodzona w 1892 r. w górniczej rodzinie w Szarleju, ukończyła kurs pocztowo‑telegraficzny w Ostrzeszowie. Do pracy na poczcie trafiła w listopadzie 1920 r., a już kilka miesięcy później znalazła się w samym centrum wydarzeń III Powstania Śląskiego. Pełniła służbę jako telegrafistka w Jastrzębiu, pracując przy dowództwie Grupy „Południe”. To przez jej ręce przechodziły meldunki, rozkazy i informacje, od których zależał przebieg działań.
Gertruda Jamiołek – „do końca lipca 1921”
Z archiwum: sama dopisała w życiorysie dokładną datę zakończenia służby.
Również absolwentka kursu w Ostrzeszowie. W czasie III Powstania Śląskiego obsługiwała łączność w Wodzisławiu, Rybniku i Żorach, służąc – jak sama zapisała w życiorysie – „do chwili zlikwidowania powstania, do końca lipca 1921 r.” Kobiety takie jak ona tworzyły niewidzialną sieć informacji, bez której działania zbrojne nie miałyby szans powodzenia.
Listonosz, który chwycił za broń
Alfons Barcz – bohater odnaleziony po latach
Z archiwum: nie figuruje w oficjalnych spisach powstańców – jego historia zachowała się tylko w aktach pocztowych.
Urodzony w 1901 r. w Koszęcinie. Jako bardzo młody człowiek rozpoczął pracę na poczcie, a w 1919 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW). Walczył w II i III Powstaniu Śląskim, za co został odznaczony Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi. W czasie okupacji hitlerowskiej został przymusowo wcielony do Wehrmachtu. Po wojnie wrócił do pracy w urzędzie pocztowym w Koszęcinie, gdzie pracował aż do emerytury.
Od wywiadu do okienka pocztowego
Karol Walter Faltin – dowódca spod Góry Świętej Anny
Z archiwum: odznaczony Krzyżem Niepodległości i medalem „Polska swemu Obrońcy”.
Urodzony w 1895 r. na Górnym Śląsku, żołnierz armii pruskiej, później POW i 1 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego. Brał udział w I Powstaniu Śląskim, wojnie z bolszewikami oraz w III Powstaniu Śląskim, gdzie dowodził oddziałami walczącymi m.in. pod Górą Świętej Anny. W 1935 r. podjął pracę w Urzędzie Pocztowym Warszawa 1 jako asystent – rozpoczynając kolejny etap służby państwu, tym razem w cywilu.
Poczta, wywiad i plebiscyt
Józef Kluba – teczka z unikatowymi dokumentami
Z archiwum: zachowana korespondencja Związku Powstańców Śląskich z Dyrekcją Poczt.
Organizator POW w powiecie strzeleckim, plutonowy III Powstania Śląskiego. Od 1922 r. związany zawodowo z urzędem pocztowo‑telekomunikacyjnym w Tarnowskich Górach. Jego teczka osobowa to jedno z najlepiej udokumentowanych świadectw powstańczej przeszłości w zasobach archiwum.
Antoni Burzyński – najmłodszy, który nie zdążył wrócić
Z archiwum: zaświadczenie wywiadu wojskowego o działalności kurierskiej.
Urodzony w 1902 r., brał udział w II i III Powstaniu Śląskim jako kurier łączności i wywiadowca. W latach 30. rozpoczął pracę na poczcie w Sosnowcu. Zginął jako cywil podczas Powstania Warszawskiego we wrześniu 1944 r.
Jan Tomys – starszy szafner pocztowy
Z archiwum: „szafner” – śląska nazwa konduktora pocztowego.
Były powstaniec, który po 1921 r. związał swoje życie z Lublińcem. Odpowiadał za transport i ochronę przesyłek pocztowych. Aktywny członek Związku Powstańców Śląskich i wieloletni pracownik poczty aż do 1939 r.
Archiwum, które wciąż opowiada
W Archiwum Poczty Polskiej zachowało się ponad sto teczek osobowych pracowników, którzy w latach 1919–1921 walczyli o polski Śląsk – z bronią w ręku, w wywiadzie, w łączności i w akcji plebiscytowej. To nie tylko źródło wiedzy historycznej. To także przypomnienie, że służba publiczna miała i ma ludzki wymiar.
